मराठीसाठी वेळ काढा

मराठीसाठी वेळ काढा

मराठीत टंकनासाठी इन्स्क्रिप्ट की-बोर्ड शिका -- तो शाळेतल्या पहिलीच्या पहिल्या धड्याइतकाच (म्हणजे अआइई, कखगघचछजझ....या पद्धतीचा ) सोपा आहे. मग तुमच्या घरी कामाला येणारे, शाळेत आठवीच्या पुढे न जाउ शकलेले सर्व, इंग्लिशशिवायच तुमच्याकडून पाच मिनिटांत संगणक-टंकन शिकतील. त्यांचे आशिर्वाद मिळवा.

Saturday, October 13, 2012

yyy अर्थशास्त्र --आदित्यचे प्रश्न १-९



।।श्री।।

।अर्थशास्त्र।

प्रश्न 1 – पैसा म्हणजे काय ?

उत्तर 1 – आपल्याला दिसतो त्या स्वरूपातला पैसा म्हणजे नाणी, नोटा, किंवा आता आधुनिक पद्धतीत असलेली क्रेडिट कार्ड.

पण खरं तर या नोटा म्हणजे निव्वळ कागद. मग त्यांचा नेमका वापर का आणि कसा करयचा असतो ?

समजा आपल्या जवळ एक वस्तू आहे उदा. चॉकलेट पण आपल्याला हवा आहे पेरू.
मग ज्याच्याकडे पेरू आहे त्याच्याबरोबर आपण अदलाबदली करून, त्याला चॉकलेट देऊन,
त्याचा पेरू घेऊ शकतो

या अदलाबदली ऐवजी सगळ्यांना सोईची एखादी स्टॅण्डर्ड गोष्ट म्हणजे पैसा. खूप जुन्या काळांत "भात " हे अशी स्टॅण्डर्ड गोष्ट मानले जाई. मग "गाई" आल्या. मग खूप पुढे मातीची नाणी आली, त्यानंतर सोनं, चांदी, तांब्याची नाणी. मग नोटा आल्या.

थोडक्यांत काय, तर माझ्याकडे असलेली वस्तू मी दुस-याला दिली, त्यांचाकडून वस्तू न घेता पैसे घेतले. हे पैसे मला खाता-पिता येणार नाहीत पण साठवून ठेवता येतील – लागेल तेंव्हा लागेल ती वस्तू विकत घेण्यासाठी.

जर जगांत विकत घेण्यालायक वस्तूच नसत्या, तर पैशांना काही महत्व नसते. आपल्याला वस्तू विकत घ्यायची आहे म्हणून आपण पैशांचा वापर करतो.

प्रश्न 2 नोकरीत राखीव जागा कशासाठी ?

उत्तर2 – नोकरीत राखीव जागा कशासाठी ठेवाव्या याचे उत्तर खूपदा सांगून झाले. तरी ऐक. नोकरीसाठी काही ठराविक पात्रता ठरवली जाते -- ती असेल तर नोकरी मिळेल. पण आपल्या समाजांत शेकडो-हजारो वर्ष मागासलेल्या जाती-जमातीच्या लोकांना शिक्षणाची संधि मिळाली नव्हती. अजूनही त्यांच्यांत फारसे शिक्षण नाही. मग त्यांना पात्रतेच्या जोरावर नोकरी कशी मिळणार

नोकरी नाही म्हणून आर्थिक प्रगति नाही, ती नाही म्हणून शिक्षण नाही आणि ते नाही म्हणून नोकरी नाही. असं दुष्टचक्र चालूच रहाणार. ते थांबवायचं असेल तर बाहेरून काही प्रयत्न करावा लागतो. असाच एक प्रयत्न म्हणजे राखीव जागा. त्यामुळे पात्रता कमी असली तरी एकदा नोकरी मिळाली की पुढे उन्नतीचा मार्ग खुला होतो.
----------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न ३ पण त्याने कामाची गुणवत्ता (क्वालिटी) खराब होत नाही कां?

हो आणि नाही. कामाची गुणवत्ता  खराब होऊ नये यासाठी काही पथ्य पाळावी लागतात.
एखाद्या कामावर दहा माणसं काम करत असतील  -- त्यातल्या एखाद्याच्या कामाची गुणवत्ता चांगली नसेल, तर इतर माणसं आपल्या कामामार्फत त्याचं काम सांभाळून घेऊ शकतात. कारण माणूस आणि मशीन यांच्यात फरक आहे. मशीन असं सांभाळून घेऊ शकणार नाही -- माणसं घेऊ शकतात..

सुमारे दहा टक्के माणसांनाच सांभाळून घ्यायचं असेल तर इतर नव्वद माणसं तेवढं करू शकतात. पण हे प्रमाण दहा टक्क्या पेक्षा वाढत गेलं की इतरांवरचा बोझा एवढा वाढतो की त्यातून त्याचंमनोधैर्य ही संपणार आणि कामाची गुणवत्ताही वाईट होत जाणार. म्हणूनच पथ्य पाळलं पाहिजे हेच त्याचं खरं उत्तर. 

एक पथ्य म्हणजे असे प्रमाण दहा टक्के मर्यादित ठेवणे किंवा दुसरे म्हणजे लोकांना सतत प्रशिक्षण देत राहून त्यांची गुणवत्ता वाढवणे. 
-----------------------------------------------------------------------------
प्रश्न ४ 
अपंगांसाठी राखीवजागा ठेवतात. त्यांना काम कस जमेल?

अपंगांना कांही गोष्टी आपल्या सारख्या जमणार नाहीत- पण काहीच जमणार नाही अस थोडेच आहे. मुख्य प्रश्न आहे आत्मविश्वासाचा. तो असेल तर खूप कांही करता येतं. 
पण या बद्दल एखाद उदाहरण कुठे मिळेल कां
हो. अमेरिकेत एक कंपनी आहे अेबिलिटी- इन्कारपोरेटेड. या कंपनीचा प्रमुख हेनरी विस्कार्डी ज्यूनियर. दोन्ही पायांनी अधू होता.  कंपनीतील एकूण एक माणूस अपंगआहे. अपंगांनाच इथे घेतले जाईल असा कंपनीचा नियमच आहे. त्यांना प्रशिक्षण देऊन , त्यांचा आत्मविश्वास वाढवला जातो. ही कंपनी अमेरीकेतील श्रीमंत पाचशे कंपन्यांपैकी एक आहे. इथे तर शंभर टक्के अपंगांसाठी राखीव असा प्रकार असूनही तो प्रयोग यशस्वी झाला आहे. पण सर्वसाधारणपणे दहा टक्के राखीव  हे गणित कुठेही यशस्वी होण्यासारखा आहे.


-------------------------------------------------------------------------------------------
5
प्रश्न ५:- अर्थशास्त्र म्हणजे काय?

उत्तर- अर्थ म्हणजे पैसा. पण असा मर्यादित अर्थ घेऊन उपयोगी नाही. कुठलीही गोष्ट ज्याची आपल्याला तत्काळ गरज नसते, पण पुढे गरज लागणार असते, तिला आपण साठवून ठेवतो. ही संचयाची प्रवृत्ति माणसाशिवाय इतर प्रण्यांमध्येही असतेच. मुंग्या,खा, मधमाशा, असे कित्येक प्राणी साठवण करीत असतात.

मग ही साठवण केलेली वस्तू योग्य रितीने वापरणे ही सुध्दा एक वेगळी कला आहे- वेगळ विज्ञान आहे. ते शिकून त्याप्रमाणे साठवणीतील वस्तू वापराव्या लागतात. परिश्रम मेहनत करावी लागते. त्या वस्तू वापरून काही उद्योग करावे- हे सगळ ओघाने आल.

थोडक्यांत आपल्याकडे असणारया वस्तूंचा हवा त्या प्रमाणांत असणाऱ्या गरजेसाठी वापर करून झाल्यानंतर उरलेली वस्तू वापरून काही तरी नवीन निर्माण करण , त्याची गरज असेल तिथे ते पोचवण, त्याचा मोबदला घेण, या सगळ्याच तंत्र म्हणजे अर्थशास्त्र - पण व्यक्तिगत.

याच प्रकारे, समाज पुरूषाचे अर्थशास्त्र म्हणजे एका समाजाच्या दूसरया समाजाबरोबर वरील कारणांसाठी आलेले संबंध. आता समाजाचा विचार करतांना व्यक्तिपरक साधनांचा विचार न करता पूर्ण समाजाच्या संसाधनांचा  विचार करावा लागतो.

6
प्रश्न ६- बँकांचा व्यवहार कसा चालतो?

उत्तर- आपण जे पैसे साठवतो, ते जर आपल्याला लगेच गरजेचे नसतील तर ते आपल्याकडे जमवून ठेवण्यात विशेष अर्थ नसतो. पैशाच्या सुरक्षिततेची काळजी तर असतेच, शिवाय तो पैसा वापराविना पडून रहाणे- हे ही निरर्थक किंवा अपव्ययकारी म्हणून आपण आणि अशी शेकडो माणसे हा पैसा बँकेत ठेवतात. बँकेकडे असे कोट्यावधी रूपये गोळा होतात. त्यातून बँक इतरांना कर्ज देते व त्यावर व्याज वसूल करते: आपण जर बँकेत पैसे साठवले तर बँक आपल्याला व्याज देते.

पण ही सर्व उल्लाढल करायची तर त्यासाठी माणस हवीत- त्यांना पगार, त्यांच्यासाठी इमारत इत्यदि सर्व खर्च - आला  शिवाय ज्या बँकेने एवढी उलाढाल करायची तिला कांही नफा पण व्हायला हवा. म्हणूनच साठवणीवर बँक जे व्याज देते त्याचा दर कमी असतो आणि जेव्हां इतरांना कर्जा देते तेंव्हा त्यांच्यावर लावलेला व्याजाचा दर जास्त असतो.

याच तत्वावर चिट फंड , भिशी, अल्पबचत गट इत्यादि सारख्या छोट्या संस्थांचे उद्योग पण चालतात. या संस्था म्हणजे छोट्या स्वरूपातल्या बँकाच असतात.




7
प्रश्न७- औद्योगिक क्रांती म्हणजे कांय ती कशी आली? त्याचे वैशिष्ट्य कांय?

उत्तर- याच उत्तर आपण अस समजून घेऊ या किआपल्याकडे बलुतेदारप्रथा होती. ही मंडळी वेगवेगळ्या वस्तू निर्माण करतांना एक एक करून करत. पण औद्योगिक क्रान्तिमुळे असा बदल झाला की माणसाच्या खूपशा वस्तू  यंत्रावर तयार होऊ लागल्या. त्यामुळे त्यांच्यात सारखेपणा आला.  शिवाय बॅच प्रोडक्शन होऊ लागले - म्हणजे एकाच वेळी एका पेक्षा जास्त वस्तू तयार करणे. अगदी सोप उदाहरण घेऊ या- चमच्यांच्या फॅक्टरीच . तिथे एका बाजूने लोखंडी पोलादाचा पत्रा हळू हळू सरकत पूढे जात असतो. वरून एक दाव देणारं मशीन येऊन त्याच्यावर स्थिरावत आणि चमच्याच्या आकाराची मुशी पत्र्यावर ठेवली जाऊन दाब पडतो. एक चमचा बनतो - मशीन वर जाते, पुन्हा खाली येते तो पर्यंत पत्रा पुढे सरकरलेला असतो- पुन्हा दूसरा चमचा तयार होतो- लोखंडी पत्र्याची लांबी संपेपर्यंत ही प्रक्रिया चालू असते. म्हणजे एकाच पत्र्यातून दहा- वीस चमचे कापून व दाब देऊन आणि आकार देऊन बाहेर काढले जातात. मग ही प्रक्रिया  संपते ती पुन्हा दुसरा पत्रा  बसवेपर्यंत.
अशा तऱ्हेने एकाच सारखे, दहा- वीस चमचे एकत्र तयार होतात. अशा तऱ्हेचे उत्पादन औद्योगिक क्रान्ति नंतर सुरू झाले.


औद्योगिक क्रान्तिने अजून एक घडले. आधी मेहनतीची सगळी काम माणसाला स्वतःला किंवा जनावरांच्या मदतीने करावी लागत. मग अचानक एकदा जेम्स वॉटला वाफेच्या शक्तिचा शोध लागला. त्याने तीच शक्ती उत्पादनासाठी वापरायची सोय कशी करता येईल याबद्दल बराच विचार, बरेच प्रयत्न, बरेच शोध केले आणि पहाता- पहाता लोक वाफेच्या शक्तीचा वापर ज्या-त्या गोष्टीसाठी करू लागले. इथूनच मशीनं बनवायला चालना मिळाली. आगेच्या शोधासारखाच हा वाफेच्या शक्तीचा शोधही महत्वपूर्ण होता यात शंका नाही.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न ८
बलुतेदारी ची प्रथा कशी होती? कुठून आली- आणि आता तिची अवस्था कांय आहे?

उत्तर- माणसाने खाण्यासाठी लागणारं अन्न शेतात पिकवायची कला शिकून घेतली. शेती सुरू झाली. पण माणसाला त्याऐवजी इतरही गरजा असतात. उदाहरणार्थ कापड हव, कपडे हवेत, मातीची, कांचेची, तांबा-पितळ, लोखंडाची भांडी हवीत, इत्यादि. या वस्तूंची निर्मिती कशी करावी ही कला पण माणसाने शिकून घेतली. मग कांही व्यक्ति शेती न करता या गोष्टी तयार करू लागल्या. प्रत्येक गांवात लोकांना गरजा पुरवण्यासाठी न्हावी, शिंपी, कुंभार, चर्मकार, माळी, विणकर अशा विविध विद्याा जाणणारी, त्या त्या उद्योगातली माणस हवी असत. त्यांना मानाने गांवात बोलवून घेतले जाई, व गावात वसवण्यांत येई. यांच्या कामांची गरज वर्षभर असते, पण शेतकऱ्याकडे दररोज पीक निघत नसते.  त्यामुळे शेतात पीक निघाले की मगच यांना वार्षिक मेहनताना एकत्रच दिला जाई. यांनाच बलुतेदार म्हटले गेले. 

यांनी निर्माण केलेल्या वस्तूंबाबत एक लक्षांत ठेवावे लागेल- कुंभाराच उदाहरण घेऊ या- त्याच प्रत्येक मडक वेगवेगळ घडवाव लागत. प्रत्येकाला घडतांना हाताने आकार द्यावा लागतो. म्हणजेच दोन मडकी अगदी हुबेहूब सारखी नसणार, तसेच तो कुंभार एकाच वेळी दहा- बारा मडकी तयार करू शकणार नाही. एक-एक करून करणार. यामुळे कामांना वेळ लागायचा. 


औद्योगिक क्रान्तिनंतर ही परिस्थिती बदलली.

------------------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न ९ 
सर्वसाधारण समजूत अशी आहे की अर्थशास्त्र हा विषय औद्योगिक  क्रान्तिनंतरच महत्वाला आला. हे कितपत खरं आहे?

उत्तर-       थोड- फार खर आहे पण अगदी खरं नाही. अर्थशास्त्राचा पाया रचला गेला तो आधी समाज- व्यवस्थेतून आणि नंतर राज्यव्यव्सथेतून. औद्योगिक  क्रान्ति नंतर आलेली उत्पादन व्यवस्था हा तिसरा टप्पा आहे.
        म्हणून जेंव्हा आपण समाज शास्त्र शिकतो त्यातही अर्थशास्त्र शिकावे लागते. उत्पादन व्यवस्था बदलली तशी समाज व्यवस्था आणि राज्य व्यवस्था पण बदलली. त्यांचा प्रभाव अर्थकारणावर कसा झाला हे ही शिकावे लागेल. त्यामुळे हे तीनही एकमेकांशी निगडीत आहेत.
-------------------------------------------------------------------
प्रश्न १०
समाजरचना आणि अर्थव्यवस्थेचा संबंध कसा तयार झाला?

उत्तर-     जीवशास्त्रीय व्याख्येप्रमाणे प्रत्येक सजीव प्राणि स्वतःचे रक्षण करीत स्वतःचा वंश वाढवण्याचे प्रयत्न करीत असतो. वंशवृध्दिचा एक उपाय म्हणजे आपण मिळवलेले ज्ञान किंवा वस्तू पुढच्या पिढीकडे सुपूर्द करणे. थोडक्यांत आपल्या वंशजांवर प्रेम करणे,  त्यांचे कल्याण चिंतिणे ही माणसाची नैसर्गिक प्रवृत्ति असते. यामधूनच परिवार ही संकल्पना उद्याला आली. परिवारातील सदस्यांचे रक्षण करणे, त्यांच्यासाठी कांहीतरी संचित ठेवणे, हे जसे नैसर्गिक 
तसेच त्या संचिताचे रक्षण करण्याची काळजी देखील नैसर्गिक. या रक्षणासाठी जास्त मनुष्याबळ पाहिजेतसेच त्या जास्त माणसांच्या गटामधे जास्त चांगला सलोखा पाहिजे. यातून टोळी किंवा जाति जन्माला आल्या. जाति अंतर्गत सलोखा टिकून राहण्यासाठी शिस्त पाहिजे, तसेच प्रेमही पाहिजे- म्हणून नियम आले. ते नियम असे असावेत ज्यामधून जातीमधील सलोखा, ज्ञान हे सर्व वाढीला लागतील.
    जशी परिवार, जाती, अशी व्यक्ति वाढली, तशीच ती पुढे गांवापर्यंत वाढली. सुरवातीला एकाच जातीच्या लोकांनी आपल गांव वसवल. पण त्या गांवाला पूरक व पोखळ अशा इतर उद्योग- धंद्यांची गरज पडली तसे तसे त्याही लोकांना आणून गांवात वसवल. 
   सलोखा टिकून रहाण्यासाठी जे नियम करण्यांत आले त्यांत ओघानेच खरेपणा हा महत्वाचा नियम बनला- त्याचबरोबर मैत्री, करुणा, चोरी न करणे, दान, ज्ञानाची लालसा ठेवणे, इत्यादि सर्व गुण आवश्यक असल्याने तेच नियम बनले.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न ११
खरेपणा हा इतका महत्वाचा कां?

उत्तर-    थोडसं भूतकाळात, किंवा वैदिक काळात जाऊ या. देवासुर- संग्राम संपून पृथ्वीवर माणसांचे राज्य आले- किंवा अस म्हणू या की राज्य ही संकल्पना पृथ्वीवर आली. अशा खूप खूप जुना राजवंश म्हणजे रघुवंश. त्यांची खूणच सांगितली जायची- “प्राण जाई पर वचन न जाई।” त्याही आधीच्या काळात सत्याची सर्वत्र प्रतिष्ठा केलेली होती- स्वर्गाच्या पलीकडे कांय आहे आणि मृत्यूच्या पलीकडे कांय आहे हा प्रश्न नचिकेताने यमाला विचारला होता- त्याला यमाने दिलेले उत्तर होते- सत्य. पण सत्य म्हणजे तरी नेमके कांय?
याचे उत्तर ईशावस्योपनिषदाने दिले आहे. जे तुझ्या मेहनतीचे नाही ते तू घ्यायचे नाहीस- त्याचा मोह करायचा नाही हे सत्य. आणि असे सत्यच जगांत टिकते- अनृत म्हणजे खोटेपणा टिकत नाही- सत्यमेव जयते- नानृतम्। अस 
उपनिषदात सांगितल आहे. यावरून आपल्या लक्षांत येईल की मेहनत किंवा श्रम, त्याची महत्ता, त्याच्याशी निगडित अर्थशास्त्र व्यवहार या सर्वांचा “सत्य” या संकल्पनेशी किती पायाभूत संबंध आहे.
    ईशावास्योपनिषदात म्हटल आहे- हिरण्मयेन पत्रिण सत्यस्यापिहित मुखं- त त्व् पूषन् अपावृणु, सत्यधर्माय दृष्टये।, कवि म्हणतो- सत्य हे जणु एका सोन्याच झाकण असलेल्या भांड्यात दडवून ठेवल आहे- हे सूर्या, तू ते सोनेरी झाकण उघड आणि मला सत्यधर्माच दर्शन घडवून आण!
    सत्याचा स्थान स्वर्ग किंवा मृत्युचा देखील वर अशासाठी की लोभ, मोह यातून माणसाची बुध्दि अविवेकी बनते, मग तिला खरं-खोट कळेनास होत- मन विकारी बनत आणि माणूस खरेपणापासून दूर जातो. हा विकार किंवा स्वतः न मिळवलेल्या वस्तूची आकांक्षा सोडली की माणूस “सत्यव्रती” होतो. मग त्याच्या हातून चांगली कामे घडतात- तो लोकांना चांगल्या मार्गावर नेतो.

प्रश्न १२
वाफेच्या शक्तीचा शोध लागला- माणूस आपली कामे वाफेकडून करून घेऊ लागला. 
पण त्याने नेमकी औद्योगिक क्रान्ति कशी आली?

उत्तर-     बरोबर आहे- नुसत्या वाफेच्या उपयोगातून औद्योगिक क्रान्ति आली नाही. पण झाले कांय की एकदा आपण वाफ बनवली की तिच्यांत खूप शक्ति असते- ती वाया दवडायची नाही म्हणून खूप जास्ती काम हाती घेतली पाहिजेत.
    आपण वाफेकडून काम करून घेतो ते काय? तर त्या वाफेवर एक पिस्टन पुढे मागे फिरत, पुढे जातांना ते काम करत. अस काम त्याच्या प्रत्येक फेरीत करून घेता आल पाहिजे.
    म्हणून अशा तर्हेची यंत्र बनवली जी त्या पिस्टन च्या प्रत्येक फेरीमधे कांहीतरी काम करू शकतील. त्याचप्रमाणे अशी मशीन्स बनवणारे लोकही तयार झाले- मग मशीन्स व्दारेच मशीन्स बनवायला सुरुवात झाली- त्यामुळे दोन किंवा कित्येक मशीन्स मधे सारखेपणा टिकवता आला- मग त्यांचे स्पेअर पार्टस्- त्यातून बनलेल्या वस्तू या मधे पण सारखेपणा आला- त्यांना अदलून- बदलून वापरण सोप झाल. अशा मशीन्स मुळे औद्योगिक क्रान्ति आली.

---------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न १३
आपण म्हणतो- पैसा खेळता ठेवला पाहिजे किंवा लक्ष्मी चंचल असते याचा नेमका अर्थ कांय?

उत्तर-     आपण पैसा कमावतो तो पुढे मागे उपयोगी पडेल या एकाच कारणासाठी नाही. तर या साठी की अशा साठलेल्या पैशाचा वापर करून कांही तरी नवीन काम केले- त्यातून चांगला नाव कमावला की अजून पैसा कमावला जातो- थोडक्यांत हाती आलेला- पैसा कुठल्या तरी चांगल्या कामाला लावला तर पैसा वाढत जातो पण साठवून ठेवला तर तो निष्प्रभ होऊ लागतो. म्हणून आलेल्या पैशातून पुढचा व्यापार हाती घेणे महत्वाचे असते.

------------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न १४
एखाद्या कंपनीत शेअर गुंतवणूक करणे म्हणजे कांय?

उत्तर-     हा महत्वाचा मुद्दा आहे. अस समज की एका माणसाला नवीन व्यापार करण्यासाठी दहा हजार रूपये हवेत- पण त्याच्याकडे सातच हजार आहेत- तू त्याला तीन हजार दिलेस- त्याचा धंदा सुरू झाला. समजा त्यालाया धंद्यामुळे महिन्याला बाराशे रुपयांचा फायदा मिळू लागला व आता तुझ्यापुढे दोन पर्याय आहेत- एक तर त्याने तुझ्याकडून घेतलेले पैसे व्याजासह परत करावेत. पण दुसरा मार्ग असा की त्याला मिळत असलेल्या फायद्याचा तीस टक्के भाग त्याने तुला द्यायचा. अर्थात काम तो करतो- त्यामुळे फायदा किती ते गणित करण्यापूर्वी त्याचा मेहनताना बाजूला काढला गेला पाहिजे.
    पण अशा तर्हेने त्याने दहा बारा जाणांकडून पैसे गोळा करुन 
काम सुरु केले असेल- मग ते काम म्हणजे व्यापार असेल, फॅक्टरी असेल, बँक असेल- तर त्याच्यामधून प्रत्येकाला त्याचा लाभांश दिला जातो.

-------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न १५
मल्टिप्लायर इफेक्ट म्हणजे कांय?

उत्तर-    समज मला पगारापोटी जी रकम मिळाली त्यातले शंभर रुपये देऊन मी एक पुस्तक घेतले. पुस्तक 
विक्रेत्याने पैसे भाजीसाठी वापरले. भाजीवाल्याने मुलीची फी भरली- शाळेत प्रिंसिपलने ते पैसे शिणयाला पगारापोटी दिले-
    थोडक्यांत एखाद्या माणसाला मिळालेला पैसा एका हातातून दुसरीकडे फिरत जातो- दरवेळी त्या पैशांमुळे तेवढ्या रकमेचा व्यवहार होत रहातो. त्या पोटी जे काम प्रत्यक्ष झालेले असते त्याची किंमत त्या शंभर रुपयांपेक्षा किती तरी जास्त असते. कुणीतरी कपाटात ठेऊन देईपर्यंत त्या पैशामुळे 
व्यापाराला चालना मिळतच असते.

---------------------------------------------------------------------------------------------
16
प्रश्न १६:- लॉटरी मधे एखाद्याला खूप मोठे बक्षिस मिळते- ते पैसे कुठून येतात?

उत्तर-     लॉटरी मधे कांय करतात की लाखो रुपयाची तिकिट छापून ती विकतात- तेवढे पैसे सरकारला मिळतात- त्यातून तिकिट छपाईचा खर्च तसेच ती तिकिट ठिकठिकाणी पोचवणे, त्यांची विडी इत्यादि खर्च सरकारला करावा लागतो. तिकिट घेणारे लाखो लोक असतात. प्रत्येकाने तिकिटावर लावलेले पैसे थोडे थोडेच असतात. मग त्यापैकी खूप थोड्या लोकांना मोठी बक्षीस दिली जातात. पण बक्षिसांवर द्यावी लागणारी एकूण रक्कम सरकारला मिळणा-या रकमेपेक्षा बरीच कमी असते.
    आता यात ज्यांना लॉटरी लागली नाही त्यांचे कांय? तर त्यांचे पैसे वाया गेले- प्रत्येकाचे वाया गेलेले पैसे थोडे होते आणि “भाग्य तपासून तर पाहू या” ही चटक, त्यामुळे खूप लोक लॉटरीकडे वळतात. मात्र नैतिकतेचा किंवा खरेपणाचा विचार केला तर हे चूकच आहे.
    अस असूनही सरकार लॉटरी का चालवतो? कारण पूर्वी मटका हा प्रकार चाळायचा- अजूनही थोड्या प्रमाणांत चालतो. त्यांत उरल एखादा माणूस हे सर्व योजना आखून घडवून आणायचा. त्यांत मिळणारा सर्व फायदा त्याच्या खिशांत जायचा. माणसाला बिन मेहनतीचा फटाफट मिळणारा पैसा हवाहवासा वाटतो. त्या लोभापायी खूप लोक मटका लावत. म्हणून सरकारनेच हा धंदा हाती घेतला- आता निदान हा पैसा सरकारी तिजोरीत जातो आणि त्यांतून लोक कल्याणाच्या कांही योजना हाती घेतल्या जातात. त्यामुळे ज्यांना लॉटरी लागत नाही ते आपल समाधान करून घेतात की चला-त्यांचा पैसा देशाच्या कांही तरी कामी लागला.

-----------------------------------------------------------------------------------------
१७
प्रश्न १७ सध्या खाण्यापिण्याच्या खूप गोष्टी पॅकबंद मिळतात  त्यांच्या सोई- गरसोई गुण दोष काय.

बरोबर। माणसाला खूपदा तयार पदार्थांची गरज असते कारण पदार्थ तयार करत बसायला वेळ नसतो. आपण पोहे, भाजलेले चणे, दाणे, पापड, खाकरा, चकली असे पदार्थ तयार खाद्य म्हणून वापरतोच ना।

पण जस जस लोकांचा जीवन गतिमान होऊ लागल तस तस त्याची तयार वस्तुंची गरज वाढू लागली. मग तयार लोणची, तयार साॅस, तयार मसाले, तयार नूडल्स, तयार पिझ्झा, तयार जूस - जाम - जेली, अशा गरजा वाढत गेल्या. त्या बनवणाऱ्या कंपन्या अस्तित्वात आल्या. मग एक प्रश्न निर्माण झाला तो म्हणजे ब्रॅण्डचा . समज एक कंपनी गणेश या नावाने नुडल्स करत आहे. त्यांचे २०० ग्रामचे पाकिटआहे. मी ते घरी जाऊन कापणार व उकळत्या पाण्यात सोडून दोन मिनिटांत माझा नाश्ता तैयार करणार . 

पण त्याची चव कशी असेल ? मी चार दिवसांपूर्वी जे पाकिट आणल होत तशीच चव आजही असेल का? किंवा मी दुसऱ्या शहरात जाऊन तिथेही गणेश नूडल्स पाकिट घेतल तरी त्याचीही चव तशीच असेल का?
जर चव तशीच असल्याची गॅरंटी असेल तर एक फायदा होतो. मी ती वस्तू विकत घेत असताना मला तिच्याबद्दल थोडी कल्पना किंवा थोडी खात्री असते.  यालाच स्टेंण्डर्डायझेशन असे म्हणतात. गॅरंटी टिकवण्यासाठी उत्पादक कंपनीला प्रयत्न करावे लागतात. दरवेळी चव सारखीच ठेवण्यासाठी त्या उत्पादनात प्रत्येक गोष्ट एका ठरावीक प्रमाणातच टाकावी लागते अशा प्रकारे त्या पदार्थाचा एक फॉर्म्यूला तयार झाला.  तो फॉर्म्यूला इतरांना कळू द्यायचा नाही, गुप्त ठेवायचा. याचीही काळजी घ्यावी लागते. 

पण अशा स्टेंण्डर्डायझेशन एक तोटाहीअसतो. कधीही खा, तीच चव -- याचा कंटाळा येऊ लागतो. सुरवातीला छान चविष्ट वाटणारा पदार्थ त्याच त्या चवीमुळे  नकोसा होतो. चेन होटेल मधेही हाच प्रकार होतो. यावर उपाय असा कि एकच पदार्थ बनवणाऱ्या पण  गावागावांचे वैशिष्ट्ये जपणाऱ्या अशा वेगवेगळ्या कंपन्या असतील तर हा कंटाळा कमी होऊ शकतो. 

पण अशी गावा-गावांचे वैशिष्ट्ये सांगणारे खाद्य पदार्थ विक्रीला उभे करण्याचे तंत्र अजून आपल्या कडे मोठ्या प्रमाणावर नाही. मात्र एकाद्या फूड फेस्टीवल मध्ये आपल्याला विविध चवींचे प्रकार चाखायला मिळू शकतात उदा कोल्हापूरी, खानदेंशी, मालवणी, गोंय,  वगैरे. 

जसा हा कंटाळा खाद्यपदार्थांच्या बाबतीत होऊ शकतो तसाच तो इतरही बाबतीत होऊ शकतो. उदा एकाच धर्तीचे कपडे किंवा एकच  प्र्कारची ग्रीटींग कार्ड्स. थोडक्यात स्टेंण्डर्डायझेशनचे खूप फायदे आहेत. मात्र त्यात कंटाळा हा मोठा धोक्याचा तोटा आहे.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------
काहीतरी वेगळे पण घ्यावे असे
दुष्काळ इत्यादी प्रसंग  सूट कशी आणी किती द्यावी या मुद्यांचा ऊहापोह आहेया अवस्थेतशेतकरी राजाला थेथ जबाबदार असे आणी टॅक्स गोळा करणारेराज्याचे पगारदार नोकर असतात. सन् १००० पासून पूढे भारतावर जी परकीय आक्रमने झाली, म्हणजे भोगर्ल , तुर्क इत्यादींची त्यांनी फक्त इथून संपत्ति लुटून नेन्याचे धोरण न हेवरता इथेच राज्य करणा्याचे धोरण ठेवले. त्याही राज्याला कारभार चालवन्यासाठी लागणारा पैसा (टॅक्स) हा शेतकर्याकडून येणार होता. पण या नव्या, परमुलाकडून आलेल्या राजांनी टॅक्स गोळा करण्यासाठी नवीन पदत आणली ती होती ठेकेदारीची त्यांनी जमींदार या नावाचा एक ठेकेदार वर्ग तयार केला. जमीदाराला राजाने एखाद्दा मोठ्या भू भागाची जमीनदारी द्यायची त्या बदल्यात त्याने राजाला दर वर्शी एक ठराविक रकम अदा करायची. तेवढी केली की त्याने ती रकमशेतकर्याकडून वसूल करावी . तो अधिकार त्याचा झाला . मग तो शेतकर्यावर.
                                  --------------------------------------------------------------
प्रश्न १८ 
बँकांच्या खर्च व मिळकतीच्या बादींचा मेळ कसा घातला जातो. 
उत्तर- बँकेच्या खर्चात चार गोष्टींचा समावेश होतोकी पहिले म्हणजे ऑफिसचालविण्याचा खर्च , माणसांचे पगार इत्यादी . दुसरा म्हणजे ज्या ठेवी बॅकांकडे येतात त्यावर द्यावे लागणारे ब्यार्ज . तीसरा दाव म्हणजे रिझरवहबॅकच्या निमताप्र्माणे बँकांना त्यांच्याकडे काही पैसा गंगाजळी म्हणजे रिझर्वह मध्ये ठेवावा लागतो. चौथा म्हणजे वसुल न झालेली व घेउ सकणारी कर्ज . चौथ्या गोष्टीला नाॅन पर्फोमींग असेही म्हणतात.
हेचारही प्रकारचे खर्च भरून काढताना बँक ज्यांना कर्ज देते त्यांच्याकडून मिळणारे व्याज हे बँकेच्या उत्पन्न असते. या शिवाय बँकेकडे ठेवी घेतात ते पैसे बँकेकडे ठेवले.
                                     पैसे असतात कारण ते लगेच परत करायचे नसतात.यातलाच काही पैसा बँक कर्ज म्हणून देते व उरलेला पैसा गंगाजळी म्हणून दाखवते. बँककडे असलेले ठेविवंर जेव्हा १० टक्के व्याज दिले जाते तेव्हा बँकेकडून कर्ज घेणार्याला २० टक्के व्याजाचा दर लावतात. या फरकातूनच बँकेच्या खर्चाची  जुळणी होते.
-------------------------------------------------------------------------------------
 प्रश्न १९ 
खाजगी सावकारांचा धंदाही याच तर्हेने चालतो का 
होय तर हेच की पण दोन तीन फरक आहे खाजगी सावकर छोट्या प्रमाणावर वावरतो. त्याची उलाढाल देशभरांत होत नसते. ती वसूली बाबत जास्त कटेकोर असतात- म्हणजेच सूरवातीला त्याचाच पैसा या धंद्दात लागलेला असतो. म्हणून मग त्याचे धंद्दाचे दर जास्त असतातकीमग त्याला लागणारे काही मोठे असते. आपल्या देशात खाजगी सावकरी हा गुन्हा ठरवलेला आहे व अॅक्ट तर्फे 
खाजगी सावकर विरुध कारवाई होऊ शकते .
                                     --------------------------------------------------------
प्रश्न २० 
तारण म्हणजे काय
बँका किंवा खाजगी सावकर जेंव्हा कुणाला कर्ज देतात त्यावेळी कर्जाची परनफेड खात्री पूर्वक होईल असेही त्यांना बघावे लागते. यातही कर्ज घेणार्याकडील काही वस्तू तारण म्हणून लिहून घेतली जाते- उदाहरणात जमीन किंवा -  सोन्या चांदीचे दागिने , किंवा उद्दोगाची मशीनरी इत्यादी ती व्यक्ती कर्ज फेडू शकली नाही तर तारण म्हणून ठेवलेली वस्तू जप्त होते म्हणजे ती बँकेच्या ताब्याची होते व ती विकून जो पैसा मिळेल तो कर्ज वसूली म्हणून दाखवला जाते.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
प्रश्न- 
बँकाना बरीच विशेषनी लावलेली दिसताततर बँका कीती प्रकारच्या असतात.
आपल्या देशांत राषट्रकृत बँका , नाॅन नेशन लाइन बँक , का्ॅआपरेटिव्ह बँका, लॅण्ड डेव्हलपमेंट बँका , हाउसिंग फायनांस बँका , इन्फ्रास्ट्र्कचर फायनांस बँका अशा विविध प्रकारच्या बँका आहेत. 
         -----------------------------------------------------------------------                       

प्रश्न २१ - 
कंपनी म्हणजे काय. कंपनी या संक्लपनेची सुरवात व फिलोसफी काय.
NOT WRITTEN BEYOND THIS
---------------------------------------------------------------------------------------------------

प्रश्न ५:- अर्थशास्त्र म्हणजे काय?

उत्तर- अर्थ म्हणजे पैसा. पण असा मर्यादित अर्थ घेऊन उपयोगी नाही. कुठलीही गोष्ट ज्याची आपल्याला तत्काळ गरज नसते, पण पुढेगरज लागणार असते, तिला आपण साठवून ठेवतो.  ही संचयाची प्रवृत्तिमाणसाशिवाय इतर प्रण्यांमध्येही असतेच. मुंग्या,स्वार, मधमाशा, असे कित्येक प्राणीसाठवण करीत असतात.
    मग ही साठवण केलेली वस्तू योग्य रितीने वापरण ही सुध्दा एक वेगळी कला आहे- वेगळ विज्ञान आहे.  ते शिकून त्याप्रमाणे साठवणीतील वस्तू वापराव्या लागतात. परिश्रम मेहनत करावी लागते. त्या वस्तू वापरून काही उद्दोग करावे- हे सगळ ओघाने आल. 

    थोडक्यांत आपल्याकडे असणारया वस्तूंचा हवा त्या प्रमाणांत 
असणारया गरजेसाठी वापर करून झाल्यानंतर उरलेली वस्तू वापरून काही तरी नवीन निर्माण करण , त्याची गरज असेल तिथे ते पोचवण, त्याचा मोबदला घेण, या सगळ्याचा तंत्र म्हणजे अर्थशास्त्र - पण व्यक्तिगत.

    याच प्रकारे, समाज पुरूषाचा अर्थशास्त्र म्हणजे एका समाजाच्या दूसरया समाजाबरोबर वरील कारणांसाठी आलेले संबंध आता समाजाचा विचार करतांना व्यक्तिपरक Resources चा विचार न करता पूर्ण समाजाच्या रिसोर्सेस चा विचार करावा लागतो.

                                    6 
प्रश्न ६- बँकांचा व्यवहार कसा चालतो?

उत्तर-     आपण जे पैसे साठवतो, ते जर आपल्याला लगेच गरजेचे नसतील तर ते आपल्याकडे जमवून ठेवण्यात विशेष अर्थ नसतो. पैशाच्या सुरक्षिततेची काळजी तर असतेच, शिवाय तो पैसा वापराविना पडून रहाणे- हे ही निर्थक किंवा अपव्यपकारी म्हणून आपण आणि अशी 
शेकडो माणसहा पैसा बँकेत ठेवतात. बँकेकडे असे कोट्यावधी रूपये गोळा होतात. त्यातून बँक इतरांना कर्ज देते व त्यावर व्याज वसूल करते: आपण जर बँकेत पैसे साठवलेतर बँक आपल्याला व्याज देते. 
   पण ही सर्व उल्लाढल करायची तर त्यासाठी माणस हवीत- त्यांना पगार, त्यांच्यासाठी इमारतइत्यदि सर्व खर्च - आला शिवायज्या बँकेने एवढी उल्लाढाल करायची तिरन कांही नफा पण द्दायला हवा. म्हणूनच साठवणीवर बँक जे व्याज देते त्याचा दर कमी असतो आणि जेव्हां इतरांना कर्जा देते तेंव्हा त्यांच्यावर लावलेला व्याजाचा दर जास्त असतो.
     याच तत्वावर चिट फंड , भिशी, असत्य बचत गट इत्यादि सारख्या छोट्या संस्थांचे उद्दोग पण चालतात. या संस्था म्हणजे छोट्या स्वरूपातल्या बँकाच असतात.




                                          7
प्रश्न७- औद्योगिक क्रांती म्हणजे कांय? ती कशी आली त्याचे वैशिष्ट्य कांय?

उत्तर- याच उत्तर आपण अस समजून घेऊ या. आपल्याकडे बलुतेदारप्रथा होती. ही मंडळी वेगवेगळ्या वस्तू निर्माण करतांना एक एक करून करत. पण औद्दोगिक क्रान्तिमुळे असा बदल झाला की माणसाशी खूपशी काम यंत्रावर होऊ लागली. त्यामुळे त्यांच्यात सारखेपणा आला शिवाय बॅच प्रोडक्शनहोऊ लागले - म्हणजे एकाच वेळी एका पेक्षा जास्त वस्तू तयार करणे. अगदी सोप उदाहरण घेऊ या- चमच्यांच्या फॅक्टरीच . एका  बाजूने लोखंडी पोळाद पत्राहळू हळू सरकत पूढे जात असतो. वरून एक दाव देणारं मशीन येऊन त्याच्यावर स्थिरावत आणि चमच्याच्या आकारची मुशी पत्र्यावर ठेवली जाऊन दाब पडतो.  एक चमचा बनतो - मशीन वर जाते , पुन्हा खाली येते तो पर्यंत पत्रा पुढे सरकरलेला असतो- पुन्हा दूसरा चमचातयार होतो- लोखंडी पायाची लांबी संपेपर्यंत ही प्रक्रिया चालू 
असते.  म्हणजे एकाच पत्र्यातून दहा- वीस चमचे कापून व दाब देऊन आणि आकार देऊन बाहेर काढले जातात. मग  ही प्रक्रिया पुन्हा सांगते की दूसरा पत्रा पुन्हा बसवेपर्यंत.
   अशा तर्हेने एकाच सारखे, दहा- वीस चमचे एकत्र तयार होतात. अशा तर्हेचे उत्पादन औद्योगिक क्रान्ति नंतर सुरू झाले.
   औद्योगिक क्रान्तिने अजून एक घडले. आधी मेहनतीची सगळी काम माणसाला स्वतःला किंवा जनावरांच्या मदतीने करावी लागत. मग अचानक एकदा जेम्स वॉटल वाफेच्या शक्तिचा शोध लागला. त्याने तीच शक्ती उत्पादनासाठी वापरायची सोय कशी करता येईल याबद्दल बराच विचार, बरेच प्रय्तन, बरेच शोध केले आणि पहाता- पहाता लोक वाफेच्या शक्तीचा वापर ज्या-त्या गोष्टीसाठी करू लागले. इथूनच मशीनं बनवायला चालना मिळाली. आगेच्या शोधासारखाच हा वाफेच्या शक्तीचा शोधही महत्वपूर्ण होता यात शंका नाही.



-------------------------------------------------------------------------------------------------------
















No comments:

Post a Comment